علل آسيب سلولي برگشت پذير و مرگ سلولي
علل آسيب سلولي برگشت پذير و مرگ سلولي طيف وسيعي از عوامل شامل آسيب هاي فيزيكي خارجي تا عوامل دروني مثل فقدان ژنتيكي يك آنزيم حياتي كه باعث اختلال در عملكرد متابوليك طبيعي مي گردد، را در برمي گيرد.
- هيپوكسي(Hypoxia): هيپوكسي عامل بسيار مهم و شايع آسيب سلولي و مرگ سلولي است که، روي تنفس اكسيداتيو هوازي سلول تأًثير منفي خود را بجا مي گذارد. فقدان خونرساني يا ايسکمي(Ischemia) كه در اثر بروز اختلال در جريان خون سرخرگي بدليل آرتريواسکلروز يا ترومبوز رخ مي دهد، شايع ترين علت هيپوكسي است. علت ديگر آن اكسيژن دهي ناكافي خون بدليل نقص عملكردي سيستم قلبي تنفسي مي باشد. از دست دادن ظرفيت حمل اكسيژن توسط خون، مانند آنچه كه در آنمي يا مسموميت با مونواكسيد كربن ( توليد كربن مونواكسي هموگلوبين پايدار مي كند كه باعث توقف حمل اكسيژن مي شود). عامل سوم؛ ولي با شيوع كمتر، محروميت از اكسيژن مي باشد. بسته به شدت وضعيت هيپوكسي، سلولها ممكن است سازش پيدا كرده، آسيب ببينند، يا بميرند. به عنوان مثال، اگر سرخرگ ران(Femoral artery) تنگ گردد، سلولهاي عضله اسكلتي پا ممكن است از نظر اندازه كوچك و تحليل روند (آتروفي)، اين كاهش در حجم توده سلولي باعث رسيدن به يك تعادل بين نيازهاي متابوليك و تأمين اكسيژن موجود مي گردد. هيپوكسي با شدت بيشتر باعث آسيب و مرگ سلولي مي گردد.
- عوامل فيزيكي: عبارتند از آسيبهاي مكانيكي، تغييرات دمائي خيلي زياد (سوختگي و سرماي شديد )، تغييرات ناگهاني در فشار اتمسفر، تشعشعات و شوك الكتريكي.
- عوامل شيميائي و داروها: ليست عوامل شيميائي كه ممكن است سبب آسيب سلولي گردند مجموعه بسيار بزرگي است. مواد شيميائي ساده از قبيل گلوكز يا نمك در غلظت هاي هيپرتونيك ممكن است مستقيم يا با ايجاد اختلال در هوموستاز الكتروليت سلولها سبب آسيب سلولي گردند. حتي اكسيژن، در غلظتهاي بالا ،شديداً توكسيك است.
مقادير بسيار كم از موادي كه تحت عنوان سموم(Poisons) خوانده مي شوند، مثل آرسنيك ،سيانيد يا نمكهاي جيوه ،ممكن است ظرف چند دقيقه تا چند ساعت تعداد زيادي از سلولها را تخريب كرده كه سبب مرگ شوند. با اينحال ، بسياري از مواد ديگر روزانه همراه ما هستند، مثل آلابنده هاي محيطي و هوائي، حشره كشها، علفكشها، خطرات صنعتي و حرفه اي ؛مثل مونواكسيدكربن و آزبست، محركهاي اجتماعي، مثل الكل و مواد مخدر و انواع روزافزون داروها.
- عوامل عفوني: طيف وسيعي از عوامل شامل ويروسهايي كه حتي با ميكروسكوپهاي معمولي ديده نمي شوند تا كرمهاي نواري بزرگ را دربر مي گيرد. در اين بين ريكتزياها، باكتريها، قارچها و اشكال بزرگتر انگلها نيز وجود دارند. روشهائي كه از آن طريق اين گروه از عوامل بيولوژيك هتروژن سبب آسيب سلولي مي شوند بسيار متنوع است.
- واكنشهاي ايمونولوژيك: اين واكنشها ممكن است از يك طرف
نجات دهنده حيات و از طرف ديگر كشنده باشند. اگر چه سيستم ايمني در دفاع عليه
عوامل بيولوژيك عمل مي كند، ولي در حقيقت، واكنشهاي ايمني ممكن است سبب آسيب سلولي
شود. واكنش آنافيلاكتيك در مقابل يك پروتئين خارجي يا يك ماده داروئي
يك مثال اوليه و واضح است، و واكنشهايي كه در مقابل آنتي ژنهاي خودي صورت مي
گيرند، گفته مي شود كه مسئول بروز بسياري از بيماريها هستند كه تحت عنوان
بيماريهاي اتوايمن خوانده
مي شوند.
- اختلالات ژنتيكي: نواقص ژنتيك به عنوان علل آسيب سلولي امروزه بيش از هر چير مورد علاقه بيولوژيستها است. آسيب ژنتيكي ممكن است منجر به يك نقص ظاهري مانند بد شکليهاي(Malformations) مادرزادي مرتبط با سندرم داون(Down syndrome) شود يا منجر به تغييراتي در كد كردن هموگلوبيني گردد كه مسئول ايجاد هموگلوبين S در آنمي سلول داسي شكل مي باشد. بسياري از خطاهاي متابوليسمي مادرزادي با منشاء اختلالات آنزيمي معمولاً ناشي از فقدان آنزيمي هستند، اينها مثالهاي واضحي از آسيب سلولي بدليل تغييرات جزئي صورت گرفته در سطح DNA مي باشند.
- عدم تعادل تغذيه اي: حتي در دنياي امروز نيز عدم تعادل تغذيه اي همچنان به عنوان عوامل اصلي آسيب سلولي عمل مي كنند. كمبودهاي پروتئيني – كالري سبب بسياري از مرگ و ميرهاي وحشتناك، بخصوص در بين جوامع محروم و فقيرمي گردد. كمبود ويتامين هاي خاص در سراسر جهان ديده مي شود. جالب اينكه زيادي تغذيه اي نيز از عوامل آسيب سلولي مي باشند. فراواني ليپيدها زمينه بروز آترواسكلروز و چاقي كه يك نمود غير طبيعي انباشتگي برخي سلولهاي بدن توسط چربي هاست را بوجود مي آورد.